The invisibles: onzichtbaar in het volle zicht

  • 18/02/2019
  • W Interview
  • W JEF festival

Claus Räfle's docu-drama The invisibles vertelt over vier jonge Joden, twee vrouwen en twee mannen die onderdoken in Berlijn nadat de nazi's de stad in 1943 officieel "vrij van Joden" hadden verklaard. Van die 7000 "onzichtbaren" overleefden er 1700 in een klimaat van angst, onzekerheid en hoop, met valse identiteitspapieren, zonder voedselrantsoenen of veilig onderkomen, vertrouwend op hun moedige helpers. Ze leerden de Gestapo en hun netwerk van informanten te ontwijken, wetend dat één foutje hun dood kon betekenen. Midden in het stadsgewoel werden ze bijna onzichtbaar voor het regime. The invisibles combineert geacteerde scènes met interviews met de echte overlevenden.


Claus Räfle: In 2004 maakte ik een tv-documentaire over een nazi-bordeel, waar de jonge joodse Rosalie Janson werkte als huispersoneel. Het zogenaamde ‘Salon Kitty’ werd bezocht door nazi-hoogwaardigheidsbekleders zoals minister Ribbentrop en Mussolini. Dat verhaal bracht mij en mijn vrouw, mede-auteur Alejandra Lopez, op het idee om meer 'onzichtbaren' op te zoeken en hun avonturen te vertellen.

Hoe heb je hen gevonden?

Räfle: De eerste die we belden was Eugen Friede, die toen 92 jaar oud was. Hij was een beetje ruig, maar uiteindelijk mochten we op bezoek komen, op voorwaarde dat we koekjes meebrachten. We kwamen met een geluids- en cameraman en bleven twee dagen, pratend over zijn leven - we pauzeerden enkel om te eten. Toen we klaar waren, keek hij me aan en zei: "Man, ik heb je mijn hele verhaal verteld, maak er iets moois van."


En de anderen?

Räfle: We spraken met verschillende overlevers, maar kozen voor minder bekende verhalen. Ruth Arndt was de dochter van een dokter. Ze werkte als huismeid voor een kolonel die in zijn villa feestjes organiseerde met goederen van de zwarte markt. Hij imponeerde zijn gasten met Franse delicatessen, dure wijnen en mooie meisjes, die hij op die manier een kans bood om te overleven. Haar familie emigreerde na de oorlog naar New York. Cioma Schoenhaus ontsnapte per fiets over de Zwitserse grens en begon er een zaak als ontwerper, en een oom van het weesmeisje Hanni Lévy vond haar naam op een lijst van vermiste personen en nam haar mee naar Parijs. Ze werden allemaal minstens 90 jaar oud.

The Invisibles is een docu-drama. Had je die vorm van bij het begin in gedachten?

Räfle: Eerst wilden we een gewone documentaire maken. Maar daar zagen de tv-zenders geen brood in - dat soort verhalen is al duizend keer verteld. Dus gingen we op zoek naar een manier om met deze ijzersterke emotionele getuigenissen een groter publiek te bereiken. Zo ontstond het idee om documentaire en speelfilm te combineren. Uiteindelijk draaiden we de film op drie weken tijd. Het vinden van het originele beeldmateriaal ging vrij makkelijk. Omdat ik zoveel documentaires over het nazisme heb gemaakt, wist ik precies waar ik het moest zoeken.


Raakte je film op tijd klaar zodat de hoofdfiguren hem nog konden bekijken?

Räfle: Eugen Friede was op de première, maar is inmiddels overleden. Cioma Schoenhaus stierf enkele maanden daarvoor, maar zijn kinderen en kleinkinderen waren er wel bij. Ook  Ruth Arndt, die nog zo levendig leek tijdens het interview, is intussen gestorven. Voor deze families is de film een prachtig eerbetoon, waar ze erg trots op zijn. Hanni Lévy is 94 en vorige maand reisde ze samen met ons naar de première in New York. Al onze geïnterviewden werden ouder dan 90 jaar.

Hoe verhouden de geacteerde en documentaire scènes zich tot elkaar?

Räfle: De speelfilm moest een eigen kracht en schoonheid krijgen. We wilden laten zien hoe belangrijk het is om mensen in nood te helpen. Ook vandaag, nu een orkaan van populisme het sociale klimaat in veel Europese landen drastisch verandert. Dat geeft ons verhaal een tijdloze relevantie.

Was dat de reden waarom je de film maakte?

Räfle: De misdaden van het nazi-tijdperk gaan zo ver terug in de tijd dat ze voor jonge mensen bijna onwerkelijk lijken. Maar het is zo belangrijk dat de geschiedenis zich niet herhaalt. Ons verhaal voelt heel hedendaags. Denk maar aan Brazilië, waar een rechtse populist president is geworden. Het is van cruciaal belang om de verworvenheden van de liberale democratie te beschermen - en The invisibles kan aan dat bewustzijn bijdragen.